السيد الطباطبائي ( مترجم وشارح : محسن دهقانى )

280

فروغ حكمت ( ترجمه وشرح نهاية الحكمه ) ( فارسى )

نقل معناى امكان از معناى اول خود متن ثم نَقَلَه الحُكَماء إلى خصوص سلب . . . عند العامة إمكاناً عامّاً وعاميّاً . ترجمه حكما امكان عام را از معناى خودش ( كه سلب ضرورت از جانب مخالف باشد انتقال داده‌اند و در خصوص سلب ضرورت از دو طرف به كار برده‌اند و آن را به نام « امكان خاص و خاصى » خوانده‌اند . همان‌طور كه امكان عام را « امكان عام و عامى » نام نهاده‌اند . شرح حاصل آنچه گذشت اين است كه ابتدا امكان نزد حكما به معناى سلب ضرورت از جانب مخالف قضيه استعمال مىشد سپس حكما آن را به سلب ضرورت از دو جانب نقل معنا داده‌اند ، اولى را به دليل شمولش بر وجوب و امتناع ، امكان عام نام نهاده‌اند ؛ زيرا همان‌طور كه گفته شد سلب ضرورت از جانب مخالف با ضرورت جانب موافق يا امتناع جانب موافق سازگار است . پس امكان عام ، وجوب و امتناع را نيز شامل مىشود ؛ يعنى قضايايى را كه در آن محمول وجوباً براى موضوع ، ثابت است ، نيز شامل مىشود مانند آن‌كه مىگوييم « اللّه عالم بالإمكان العام » كه ثبوت علم براى خداوند به ضرورت و وجوب است . همان‌طور كه در بعضى از قضايا ثبوت محمول براى موضوع ، ممتنع است . و از اين رهگذر وجه تسميهء آن به امكان عام ، روشن مىگردد . و وجه تسميهء آن به امكان عامى به دليل استعمال آن در ميان عوام مىباشد . و امكان خاص را خاص مىگويند چون از امكان عام ، اخص است . و خاصّى مىگويند چون بين خواص و حكما استعمال مىشود .